Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), sức khỏe là trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tâm thần và xã hội, chứ không chỉ đơn thuần là không có bệnh tật hay thương tật. Vì vậy, sức khỏe của mỗi người được hình thành từ sự cân bằng giữa ba yếu tố: thể chất, tâm thần và năng lực xã hội.

Sức khỏe tâm thần không chỉ được hiểu là không mắc các rối loạn tâm thần mà còn bao gồm khả năng nhận biết và phát huy năng lực của bản thân, ứng phó với những căng thẳng thông thường trong cuộc sống, học tập và làm việc hiệu quả, đồng thời duy trì các mối quan hệ xã hội tích cực. Sức khỏe tâm thần chịu tác động của nhiều yếu tố như thể chất, tâm lý, xã hội, văn hóa và môi trường sống. 

Đối với thanh thiếu niên, đặc biệt trong giai đoạn dậy thì và trưởng thành, trẻ có nhiều thay đổi về thể chất, tư duy và cảm xúc. Đây là thời điểm cha mẹ và người thân cần quan tâm, gần gũi và đồng hành nhiều hơn.

Gia đình nên khuyến khích trẻ chia sẻ cảm xúc một cách tự nhiên, thường xuyên hỏi thăm và lắng nghe những khó khăn mà trẻ gặp phải; dành thời gian hỗ trợ trẻ trong học tập, cuộc sống và các trải nghiệm mới. Đồng thời, cần tôn trọng sự phát triển độc lập của trẻ, khuyến khích trẻ đưa ra phán đoán, quyết định phù hợp với lứa tuổi và tạo cho trẻ không gian riêng cần thiết.

Bên cạnh đó, cần duy trì chế độ học tập, nghỉ ngơi hợp lý; tổ chức các hoạt động vui chơi, giải trí, trải nghiệm; kịp thời động viên, khen thưởng khi trẻ có những tiến bộ. Trẻ cũng cần được hướng dẫn kỹ năng tự chăm sóc bản thân, duy trì thói quen sinh hoạt điều độ, giao tiếp với bạn bè, giúp đỡ những người xung quanh và chủ động lập kế hoạch cho công việc hằng ngày.

Đối với người trưởng thành, chăm sóc sức khỏe tâm thần trước hết là chủ động duy trì sự cân bằng về cảm xúc và suy nghĩ. Một lối sống lành mạnh với việc ngủ đủ giấc, tập thể dục thường xuyên, giao tiếp với gia đình, bạn bè và cộng đồng sẽ góp phần giảm căng thẳng, nâng cao sức khỏe thể chất và tinh thần.

Mỗi người cũng cần chủ động phòng tránh việc lạm dụng rượu bia, thuốc lá, chất kích thích, chất gây nghiện và sử dụng thuốc không đúng hướng dẫn, bởi những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến não bộ và làm gia tăng nguy cơ rối loạn tâm thần.

Đối với người cao tuổi, chăm sóc sức khỏe tâm thần càng cần được quan tâm thường xuyên. Người cao tuổi nên duy trì giao tiếp xã hội, gặp gỡ bạn bè, người thân và tham gia các hoạt động phù hợp như đi bộ, dưỡng sinh, yoga hoặc các hình thức vận động nhẹ nhàng. Việc duy trì môi trường sống tích cực, chủ động giải tỏa căng thẳng và có lịch khám sức khỏe định kỳ sẽ giúp phát hiện sớm các vấn đề như suy giảm trí nhớ, sa sút trí tuệ, rối loạn giấc ngủ, lo âu, trầm cảm.

Gia đình cần dành thời gian trò chuyện, lắng nghe, tôn trọng và tạo cảm giác an toàn, được yêu thương cho người cao tuổi. Đối với những rối loạn tâm thần liên quan đến các bệnh lý thực thể như đột quỵ, tai biến mạch máu não..., người bệnh cần được chăm sóc và điều trị theo hướng dẫn của nhân viên y tế, đồng thời được theo dõi chuyên khoa khi cần thiết.

Trong quá trình thăm khám sức khỏe tâm thần, bác sĩ có thể đánh giá tâm lý thông qua trao đổi trực tiếp với người bệnh; xác định tình trạng, đưa ra hướng điều trị phù hợp như tư vấn tâm lý, can thiệp hành vi hoặc sử dụng thuốc theo phác đồ. Người bệnh cũng cần được hỗ trợ về tinh thần, theo dõi diễn biến và điều chỉnh kế hoạch điều trị khi cần, đồng thời được cung cấp kiến thức để chủ động chăm sóc sức khỏe tâm thần. 

Bảo vệ sức khỏe tâm thần không phải là trách nhiệm của riêng ngành y tế mà cần sự chung tay của gia đình, cơ quan, đơn vị và toàn xã hội.

Đối với người mắc các rối loạn tâm thần, gia đình cần nâng cao hiểu biết về bệnh, tích cực phối hợp trong điều trị và phục hồi chức năng. Người bệnh cần được tôn trọng, lắng nghe và tạo điều kiện giao tiếp, vui chơi, tham gia các hoạt động phù hợp với khả năng.

Khi người bệnh gặp khó khăn, người thân cần kiên trì hỗ trợ, động viên, tránh thái độ cưỡng ép, nóng giận hoặc tranh luận gay gắt. Thay vào đó, nên giao tiếp nhẹ nhàng, hướng dẫn phù hợp và tạo điều kiện để người bệnh thực hiện những công việc hằng ngày trong khả năng của mình.

Đặc biệt, cần xóa bỏ sự kỳ thị và phân biệt đối xử đối với người mắc bệnh tâm thần. Gia đình nên xem người bệnh như một thành viên bình đẳng, thể hiện tình thương, sự tôn trọng và kiên trì đồng hành để họ không rơi vào trạng thái bi quan, chán nản.

Một môi trường xã hội cởi mở, nơi mọi người có thể nói về sức khỏe tâm thần một cách bình thường, sẽ giúp người đang gặp khó khăn dễ dàng tìm kiếm sự hỗ trợ và tiếp cận dịch vụ chăm sóc chuyên môn sớm hơn. 

Sức khỏe tâm thần tại nơi làm việc cũng cần được các cơ quan, đơn vị quan tâm đúng mức. Môi trường làm việc an toàn, lành mạnh, giảm áp lực không cần thiết và hạn chế nguy cơ kiệt sức sẽ góp phần nâng cao hiệu quả công việc cũng như chất lượng cuộc sống của người lao động.

Các cơ quan, đơn vị cần tăng cường sự kết nối, khuyến khích tinh thần tương trợ, chia sẻ, cảm thông và thấu hiểu giữa đồng nghiệp. Khi người lao động gặp khó khăn về tinh thần, cần có sự quan tâm, hỗ trợ phù hợp thay vì kỳ thị hoặc tạo thêm áp lực.

Việc bình thường hóa những cuộc trò chuyện về sức khỏe tâm thần cũng là một giải pháp quan trọng. Khi mọi người cảm thấy an toàn để chia sẻ, họ sẽ có nhiều cơ hội tìm kiếm sự giúp đỡ, từ đó góp phần phòng ngừa những vấn đề nghiêm trọng hơn và xây dựng môi trường làm việc nhân văn, tích cực. 

Công tác truyền thông, giáo dục sức khỏe giữ vai trò quan trọng trong nâng cao nhận thức cộng đồng về sức khỏe tâm thần. Nội dung truyền thông cần tập trung vào việc giúp người dân hiểu đúng về các vấn đề sức khỏe tâm thần và những tác động của tình trạng sức khỏe tâm thần không ổn định; đồng thời giảm kỳ thị thông qua việc khuyến khích các cuộc trò chuyện cởi mở, tôn trọng và chia sẻ.

Bên cạnh đó, cần nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát hiện sớm, chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ và tiếp cận các dịch vụ chuyên môn khi cần thiết; cung cấp thông tin về các nguồn lực chăm sóc sức khỏe tâm thần, các nhóm hỗ trợ và dịch vụ phù hợp.

Truyền thông cũng cần thúc đẩy các biện pháp tự chăm sóc sức khỏe, tăng cường sự gắn kết cộng đồng, giảm cảm giác cô lập ở những người đang gặp vấn đề về tâm thần và vận động xã hội quan tâm hơn đến chính sách, nguồn lực và khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần. 

Tại tỉnh Cà Mau, Chương trình Bảo vệ sức khỏe tâm thần cộng đồng tiếp tục được duy trì và triển khai tại 64/64 xã, phường. Công tác quản lý người bệnh tâm thần phân liệt, động kinh tại tuyến cơ sở đạt tỷ lệ 100%, góp phần đưa hoạt động chăm sóc sức khỏe tâm thần đến gần người dân hơn.

Hiện tỉnh Cà Mau có 2 đơn vị thực hiện chăm sóc, điều trị người bệnh tâm thần. Bệnh viện Chuyên khoa Tâm thần tại số 01/780, Tỉnh lộ 38, ấp Vĩnh An, xã Vĩnh Trạch có quy mô khoảng 80 giường bệnh, thực hiện khám và điều trị các vấn đề về sức khỏe tâm thần cho người dân theo quy định.

Bên cạnh đó, Trung tâm Nuôi dưỡng người tâm thần tại ấp 1, xã Khánh An thực hiện chăm sóc, nuôi dưỡng và phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần. Người bệnh được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc, điều trị và phục hồi sức khỏe theo quy định.

Bảo vệ sức khỏe tâm thần là quá trình lâu dài, cần sự chủ động của mỗi cá nhân và sự đồng hành của gia đình, cộng đồng, cơ quan, đơn vị và ngành y tế. Khi sức khỏe tâm thần được quan tâm đúng mức, mỗi người sẽ có thêm khả năng vượt qua áp lực, duy trì các mối quan hệ tích cực và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Quan tâm đến sức khỏe tâm thần hôm nay chính là góp phần xây dựng một cộng đồng khỏe mạnh, nhân ái, nơi mọi người được lắng nghe, tôn trọng và không bị bỏ lại phía sau.