Thay vì chờ người bệnh tự đến cơ sở y tế khi xuất hiện triệu chứng, ngành y tế tỉnh Cà Mau đang đẩy mạnh mô hình tầm soát lao chủ động ngay tại cộng đồng. Cách làm này không chỉ giúp phát hiện sớm nhiều trường hợp mắc bệnh mà còn góp phần giảm nguồn lây, nâng cao hiệu quả điều trị và tiến gần hơn đến mục tiêu chấm dứt bệnh lao.
Kỹ thuật viên thực hiện xét nghiệm phát hiện bệnh lao bằng hệ thống GeneXpert tại Bệnh viện Lao và Bệnh phổi Cà Mau
Chủ động tìm người bệnh, giảm nguồn lây trong cộng đồng
Bệnh lao vẫn là một trong những thách thức lớn đối với công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng tại Cà Mau. Theo khảo sát của Dự án ACT5 trong Quý I năm 2026, tỷ lệ mắc lao ước tính trên địa bàn tỉnh khoảng 370 ca/100.000 dân, cao hơn đáng kể so với mức trung bình của cả nước là khoảng 170 ca/100.000 dân. Điều này cho thấy vi khuẩn lao vẫn đang âm thầm tồn tại và lây lan trong cộng đồng nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời.
Trước thực tế đó, ngành y tế đã chuyển mạnh từ phương thức phát hiện thụ động sang chủ động tìm kiếm người mắc lao tại cộng đồng, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa và những khu vực người dân còn khó khăn trong việc tiếp cận dịch vụ y tế. Thông qua sự phối hợp giữa Dự án ACT5 và Bệnh viện Lao và Bệnh phổi Cà Mau, nhiều đợt khám sàng lọc quy mô lớn đã được triển khai tận địa bàn dân cư, giúp người dân được tiếp cận dịch vụ y tế ngay tại nơi sinh sống.
Riêng trong năm 2025, hoạt động tầm soát đã được thực hiện tại 58 ấp trên địa bàn tỉnh, tiếp cận hơn 62.600 người dân và thực hiện trên 30.100 lượt xét nghiệm sàng lọc bằng các phương pháp như TST, X-quang và GeneXpert. Kết quả đã phát hiện 172 trường hợp lao hoạt động trong cộng đồng và kịp thời đưa vào điều trị, góp phần hạn chế nguy cơ lây lan bệnh.
Ông Lương Tiến Phong, Cán bộ Chương trình Đảm bảo an toàn Dự án ACT5, cho biết hoạt động khám sàng lọc do Viện Nghiên cứu Y khoa Woolcock phối hợp cùng Bệnh viện Lao và Bệnh phổi Cà Mau triển khai nhằm phát hiện sớm các trường hợp mắc lao, đồng thời đánh giá tỷ lệ hiện mắc tại các khóm, ấp được lựa chọn. Bên cạnh đó, chương trình còn lồng ghép sàng lọc một số bệnh không lây nhiễm như tăng huyết áp, đái tháo đường và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, giúp nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe toàn diện cho người dân.
Theo ông Phong, những trường hợp nghi ngờ sau sàng lọc sẽ được chuyển đến Bệnh viện Lao và Bệnh phổi Cà Mau để tiếp tục thăm khám, chẩn đoán và điều trị. Người bệnh đồng thời được theo dõi, hỗ trợ trong suốt quá trình điều trị nhằm hạn chế bỏ trị và góp phần cắt đứt nguồn lây trong cộng đồng.
BSCKI. Lê Văn Phía, Phó Giám đốc Bệnh viện Lao và Bệnh phổi Cà Mau cho biết số ca lao được phát hiện trong thời gian gần đây có xu hướng tăng chủ yếu là nhờ hiệu quả của các hoạt động tầm soát chủ động. Việc phát hiện được nhiều trường hợp hơn không đồng nghĩa bệnh lao đang bùng phát mạnh, mà cho thấy những người mắc bệnh đã được tìm thấy sớm hơn thay vì tiếp tục âm thầm lây nhiễm cho người khác.
Ứng dụng công nghệ hiện đại, nâng cao hiệu quả điều trị
Song song với hoạt động tầm soát tại cộng đồng, việc ứng dụng các kỹ thuật chẩn đoán hiện đại đang góp phần nâng cao hiệu quả phòng, chống lao trên địa bàn tỉnh. Trong đó, xét nghiệm sinh học phân tử GeneXpert được xem là công cụ quan trọng giúp phát hiện nhanh vi khuẩn lao với độ chính xác cao chỉ trong vài giờ, rút ngắn đáng kể thời gian chờ đợi so với các phương pháp truyền thống.
Ưu điểm nổi bật của GeneXpert là không chỉ xác định người mắc lao mà còn phát hiện sớm tình trạng kháng thuốc, giúp bác sĩ lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp ngay từ đầu. Hiện nay, đây là xét nghiệm bắt buộc đối với bệnh nhân lao phổi mới trước khi được đưa vào quản lý điều trị theo quy định của Chương trình chống lao.
Theo báo cáo sơ kết Quý I năm 2026 của Bệnh viện Lao và Bệnh phổi Cà Mau, toàn tỉnh đã thực hiện 1.003 lượt xét nghiệm GeneXpert và phát hiện sớm 10 trường hợp lao kháng thuốc. Trong cùng thời gian, 386 bệnh nhân lao mới đã được thu dung điều trị. Trước đó, trong năm 2025, hơn 18.150 người dân cũng đã được xét nghiệm đờm bằng hệ thống GeneXpert thông qua các hoạt động tầm soát chủ động của Dự án ACT5.
Sự kết hợp giữa mô hình tầm soát chủ động và các kỹ thuật chẩn đoán hiện đại đang mang lại hiệu quả rõ rệt trong công tác phòng, chống lao. Không chỉ giúp phát hiện sớm người mắc bệnh và nguồn lây trong cộng đồng, mô hình này còn nâng cao chất lượng quản lý, theo dõi và điều trị bệnh nhân. Nhờ sự phối hợp chặt chẽ giữa các tuyến y tế cùng việc hỗ trợ người bệnh trong suốt quá trình điều trị, tỷ lệ điều trị thành công bệnh lao tại Cà Mau hiện đạt 96,4%, tiếp tục duy trì ở mức cao.
Các chuyên gia y tế khuyến cáo người dân khi có các dấu hiệu như ho kéo dài trên hai tuần, sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi đêm, mệt mỏi kéo dài hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân cần chủ động đến cơ sở y tế để được tư vấn, khám và thực hiện các xét nghiệm cần thiết.
Những kết quả đạt được cho thấy việc đưa dịch vụ y tế đến gần người dân là hướng đi hiệu quả trong phòng, chống lao. Với sự tham gia tích cực của cộng đồng, sự đồng hành của Dự án ACT5 cùng việc ứng dụng các công nghệ chẩn đoán hiện đại, Cà Mau đang từng bước giảm nguồn lây, nâng cao hiệu quả điều trị và tiến gần hơn đến mục tiêu chấm dứt bệnh lao trong cộng đồng.