Viêm màng não là tình trạng viêm nhiễm các màng bao bọc não và tủy sống (màng não). Tác nhân gây bệnh viêm màng não: (1) vi khuẩn, phổ biến nhất là phế cầu (Streptococcus pneumoniae), não mô cầu (Neisseria meningitidis), Hib (Haemophilus influenzae type b), liên cầu nhóm B, tụ cầu,... (2) do virus như enterovirus (là các virus đường ruột, nhóm bao gồm hơn 100 chủng virus khác nhau như Poliovirus, Coxsackievirus, Echovirus..), herpes simplex virus (HSV); (3) viêm màng não do nấm (hiếm gặp, người có hệ miễn dịch suy yếu, bệnh nền mạn tính); (4) Viêm màng não do ký sinh trùng (rất hiếm gặp).

Viêm não vi rút là tình trạng viêm nhiễm trùng nhu mô não (chất não: chất đệm, neuron thần kinh, cấu trúc dẫn truyền, dịch não tủy…). Bệnh gây tổn thương sâu ở chất não, để lại nhiều di chứng nặng nề về thần kinh và có tỷ lệ tử vong rất cao. Viêm não Nhật Bản là một thể cụ thể của viêm não vi rút, là bệnh viêm não nguy hiểm nhất và tác nhân đã được phân lập do vi rút viêm não Nhật Bản (JEV). Các tác nhân gây viêm não do vi rút: enterovirus (là các virus đường ruột, nhóm bao gồm hơn 100 chủng virus khác nhau như Poliovirus, Coxsackievirus, EV71 gây bệnh tay chân miệng, Echovirus..), herpes simplex virus (HSV), vi rút sởi, quai bị và các vi rút lây truyền qua trung gian ve/muỗi…

Viêm não Nhật Bản (nặng, đã có thuốc chủng ngừa): Do vi rút Viêm não Nhật Bản (Japanese Encephalitis Virus) gây ra, là một bệnh nhiễm trùng cấp tính của nhu mô não, virus lây truyền qua côn trùng đốt. Muỗi (chủ yếu là muỗi Culex) đốt động vật mang mầm bệnh (lợn nhà nuôi, chim hoang dã), sau đó truyền sang người. Bệnh không lây trực tiếp từ người sang người. Do đặc điểm dịch tễ, dịch bệnh viêm não Nhật Bản tập trung phần lớn ở vùng trồng lúa kết hợp chăn nuôi lợn (heo). Động vật nhiễm vi rút (JEV) là nguồn (ổ chứa) vi rút truyền nhiễm bệnh. Nguồn truyền nhiễm trong thiên nhiên là các loài chim, dơi và một số loài bò sát. Nguồn truyền nhiễm ở súc vật gần người quan trọng nhất là lợn (heo) và một số gia súc khác như trâu, bò, dê, cừu do dễ bị nhiễm vi rút và được chăn nuôi ở kề cận con người.

Phòng ngừa các bệnh viêm não vi rút do ve truyền (ít gặp ở nước ta): Bệnh viêm não do ve truyền được phân bố lưu hành ở nhiều nơi thuộc Liên Xô cũ, một số vùng thuộc Đông Âu, Trung Âu, Bắc Âu và Anh. Bệnh viêm não vi rút Powassan lưu hành tại Canada, Hoa Kỳ và Nga. Biểu hiện cũng giống như các bệnh viêm não vi rút do muỗi truyền, ổ chứa: Ve và động vật có vú là ổ chứa vi rút gây bệnh như: cừu, hươu, nai là vật chủ tiên phát của bệnh; chim, loài gặm nhấm và các loài thú có vú nhỏ khác là ổ chứa vi rút của bệnh. Người chỉ bị mắc bệnh do ve bị nhiễm vi rút đốt. Ve bị nhiễm vi rút do hút máu động vật có xương sống là ổ chứa vi rút.

Cần đặc biệt quan tâm ở những trẻ nhỏ bị sốt và đưa trẻ đến khám Bác sĩ chuyên khoa càng sớm càng tốt để sớm loại trừ những tác nhân có nguy cơ cao gây viêm màng não, viêm não – màng não; bệnh diễn tiến rất nhanh, biến chứng nặng nề và di chứng thần kinh, vận động về sau. Tiêm chủng đầy đủ cho trẻ theo Chương trình TCMR Quốc gia, tiêm chủng thêm những bệnh thường gặp theo độ tuổi và tiêm vắc xin nhắc lại theo quy định. Tuân thủ theo hướng dẫn của cán bộ y tế, theo dõi những dấu hiệu chuyển nặng và dấu hiệu thần kinh. Cả hai bệnh viêm não và viêm màng não ở trẻ đều có các triệu chứng ban đầu không đặc hiệu như sốt, đau đầu, buồn nôn, nôn. Tuy nhiên, các dấu hiệu thần kinh có sự khác biệt rõ rệt về sau. Viêm màng não ở trẻ em thường khởi phát nhanh và nguy hiểm, nguy cơ đe dọa tính mạng nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Triệu chứng viêm não ở trẻ thường không đặc hiệu ở giai đoạn đầu nhưng sẽ rõ dần khi tổn thương não tiến triển: sốt cao liên tục, đau đầu; buồn nôn, nôn; rối loạn ý thức: lơ mơ, lú lẫn, ngủ gà, hôn mê; run tay chân, co giật, yếu chi hoặc liệt; thóp phồng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhũ nhi…

Phòng ngừa bệnh viêm màng não, viêm não do vi rút cần tránh xa và cắt đứt nguồn lây truyền bệnh:

- Hãy cẩn thận với lợn nuôi gần nhà: lợn là nguồn truyền nhiễm bệnh viêm não Nhật Bản quan trọng nhất vì: Tỷ lệ lợn bị nhiễm virút VNNB trong vùng dịch rất cao (khoảng 80% đàn lợn nuôi), và phạm vi lợn nuôi tại các hộ gia đình rất lớn (hầu hết gia đình ở nông thôn có nuôi lợn) và lợn được nuôi rất gần gũi con người. Vi rút VNNB nhiễm vào máu lợn ngay sau khi lợn bị côn trùng, muỗi (culex) đốt, số lượng vi rút VNNB trong máu lợn rất cao và có ở gần hết các con lợn trong đàn, đủ để gây nhiễm cho muỗi lây truyền bệnh cho người.

- Tránh xa nguy cơ bị côn trùng, muối đốt khi sinh hoạt hoặc làm việc ngoài trời đặc biệt là vào lúc bình minh hoặc hoàng hôn (thời điểm muỗi hoạt động mạnh nhất) bằng cách mặc áo dài tay, mang vớ tay chân, dùng khói xông và chất xua đuổi côn trùng, thoa kem chống muỗi, nằm mùng khi ngủ. Không để trẻ em vui chơi gần khu vực chuồng trại gia súc.

- Thực hiện tốt vệ sinh nhà ở sạch sẽ, dọn dẹp chuồng trại chăn nuôi để hạn chế nơi trú đậu của muỗi; dời chuồng gia súc ra xa nhà; tích cực phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh và loại bỏ các ổ bọ gậy/lăng quăng, dọn vệ sinh môi trường, loại bỏ rác thải, loại bỏ các dụng cụ đọng nước không để muỗi trú ngụ cũng như nơi đẻ trứng của muỗi kết hợp với phun hóa chất diệt muỗi ở những nơi có mật độ muỗi cao.

- Hạn chế việc tiếp xúc trực tiếp với người bệnh, hạn chế đưa tay lên dụi mắt, đeo khẩu trang, giữ khoảng cách, rửa tay thường xuyên với xà phòng dưới vòi nước sạch, nhất là sau khi chăm sóc người bệnh, sau khi vệ sinh, trước lúc ăn, vệ sinh ăn chín, uống chín… Giữ gìn vệ sinh cá nhân thật tốt  

- Tiêm vắc xin phòng ngừa đầy đủ: các loại vắc xin phòng ngừa phế cầu, não mô cầu, Hib, sởi, quai bị, các loại vi rút đường ruột, vi rút viêm não Nhật Bản… đã được tiêm ngừa phòng bệnh đạt hiệu quả cao và an toàn. Cần thiết phải tiêm vắc xin viêm não Nhật Bản đầy đủ và đúng lịch là biện pháp phòng bệnh viêm não Nhật Bản hiệu quả nhất. Lịch tiêm vắc xin viêm não Nhật Bản:

+ Trẻ em dưới 5 tuổi: Tiêm 3 liều cơ bản theo lịch tiêm của chương trình TCMR.

Mũi 1: lúc trẻ đủ 1 tuổi; Mũi 2: sau mũi 1 từ 1 đến 2 tuần; Mũi 3: sau mũi 2 là một năm

Sau đó cứ 3-4 năm tiêm nhắc lại một lần cho đến khi trẻ qua 15 tuổi.

+ Trẻ trên 5 tuổi nếu chưa từng được tiêm vắc xin VNNB:

Mũi 1: càng sớm càng tốt; Mũi 2: sau mũi 1 từ 1 đến 2 tuần; Mũi 3: sau mũi 2 là một năm. Sau đó cứ 3-4 năm tiêm nhắc lại một lần cho đến khi trẻ qua 15 tuổi./.